De melkmeid

In mijn familie stond 'de melkmeid' symbool voor de vrouw die een buitenechtelijk kind kreeg. Ze had een lagere positie dan de verwekker. Mijn betovergrootmoeder was zo'n melkmeid. Al weet ik niet zeker of dat haar beroep ook werkelijk was. Later trouwde ze toch nog met de vader van het kind, waardoor ze meteen weer een beetje bijzondere 'melkmeid' was. Haar zoon groeide op en deed een keurig huwelijk. Het was zo keurig dat hij in de echtelijke sponde slechts aan zijn trekken kwam tot er een kind was verwekt, mijn overgrootmoeder vond het toen wel welletjes. Het schijnt dat hij daarna op zijn beurt een buitenechtelijk kind verwekte. Inderdaad, bij de melkmeid, jazeker, nog steeds die symbolische. Natuurlijk vraag ik me af of hij keurig genoeg was om tenminste zijn verantwoordelijkheid te nemen voor de financiële verplichtingen die kleefden aan de gevolgen van zijn uitstapje. Ook vraag ik me af of de melkmeid in kwestie wel iets in te brengen had. Of dat ze misschien haar eigen motieven had, om dit risico te nemen. Ik denk ook even aan de ambitieuze melkmeid van Thomas Hardy, Tess of the d'Urbervilles en haar zoontje Sorrow.

Afijn, De Melkmeid van Vermeer maakt ook even een uitstapje. Ze mag twee maanden naar Amerika waar ze de vanaf morgen te zien is in het Metropolitan Museum of Art, om de viering van de 400-jarige relatie tussen Nederland en de VS op te luisteren. Ze was er al eens te logeren in 1939 ter gelegenheid van de wereldtentoonstelling in New York. Een logeerpartij die onverwacht lang werd door het uitbreken van de oorlog. Het meisje werd na de oorlog door de Amerikaanse marine teruggebracht naar Amsterdam en ze liet mij desgevraagd weten dat de heren mariniers zich als ware gentlemen hadden gedragen en haar in ongeschonden staat hebben afgeleverd. Eind goed, al goed.

Milkmaid

Viswijf

Deze visvrouw uit 1672 doet in niets aan een viswijf denken. Ze ziet er vriendelijk uit, in haar Haarlemse viskraam. Dat Haarlemmers het zuiverste Nederlands spreken zou op een misvatting berusten, ontstaan in 1874. Hoe zou ze gesproken hebben - en geschreeuwd - bij het verhandelen van haar waren, zouden we er met onze 21e eeuwse oren ook maar iets van kunnen verstaan? Bij het zien van haar zalm loopt het water me in de mond. Visliefhebbers zijn van alle tijden.

De Visvrouw

Adriaen van Ostade (1610-1685)

Jaar: 1672

Rijksmuseum

Over het Haarlems in Wikipedia

Vrouwenhand

Een paardentand en een vrouwenhand willen geen stilstand. Het spreekwoord hoort bij een sobere leefstijl, zoals we bijna niet meer kennen. Wie doet er nog verstelwerk, wie stopt er nog een sok? Het levenstempo ligt zo hoog en is zo lawaaiig, dat de geportretteerde rust en stilte onwennig zijn voor het eigentijdse oog. Snel doorlopen dames en heren, anders krijg je nog diepe gedachten.

Naaiende vrouw bij een wieg.
Jaar ca. 1656
Gerard ter Borch (1617-1681)
Mauritshuis

Huishouden zonder huis

Anja Meulenbelt schrijft ergens: "Vakantie was voor mijn moeder, het huishouden doen met primitievere middelen". De dame op de foto is zo te zien niet op vakantie.

Fotografie: Dorthea Lange voor de Farm Security Administration

1938, aan de rand van El Paso, Texas.

Spiegelbeeld, vertel eens even

Willeke - bijna 65 - levenslang zangeres en actrice. Taaie tante. 'Spiegelbeeld' (1963) was haar eerste grote hit, goed voor een gouden plaat. Ze kreeg nog een handvol andere onderscheidingen, waaronder een koninklijke. Wat heeft ze op haar verlanglijstje staan?

Foto: Ben van Meerendonk
Datum: 1954
Plaatjes kijken: Willeke Alberti dagboek

Alle vrouwen zijn technies

De Steungroep Vrouwen in Techniese Beroepen bestond van 1978 tot 1988. De groep werd opgericht door een aantal vrouwen die een technisch beroep uitoefenden of daarin een opleiding volgden. Bijeenkomsten vonden plaats in vrouwenhuizen in diverse steden, zoals ook in Utrecht in de Twijnstraat. Het handjevol timmervrouwen, steenhouwsters, druksters en meubelmaaksters dat Utrecht rijk was deelde anekdotes over het mannenbolwerk waar ze zich dagelijks in waagden. Het was geen vrolijke club en de humor was vaak ver te zoeken onder deze tegen-de-stroom-in-zwemsters. Hoe zou het ze vergaan zijn, de meiden van toen? Zouden ze ook bloggen?

Plaatjes kijken bij het Geheugen van Nederland

Foto door Walter Blum

Datum, tussen 1950 en 1960

Spaarnestad Photo, bij het Nationaal Archief

Moederdag II

Getekend voor het leven. Ze kreeg een lel van haar moeder, terwijl de familie toekeek op moederdag. We hebben het niet allemaal even goed getroffen met onze moeders.

Moederdag 1975
Uit de serie 'Scarred for Life' (1994).
Tekst bij de afbeelding:
"On Mother's Day, as the family watched,
she copped a backhander from her mother."

Tracey Moffatt (1960)
Tate Britain

Moederdag I

Op zoek naar plaatjes voor moederdag zocht ik één en al warmte, schattigheid, en snoezigheid. Moederliefde, een zalig grote kinderschaar, rozegeur, etcetera. Geen idee wat ik verkeerd deed, maar ik vond zoveel treurigheid en ellende dat kiezen lastig was. Hier dan toch nog een knus beeld, tikje sentimenteel zoals we dat van Bouguereau mogen verwachten.

Jonge moeder die haar kind bewondert
Jaar: 1871
Adolphe-William Bouguereau (1825–1905)
The Metropolitan Museum of Art

Grote schoonmaak

We doen er niet meer aan, de grote schoonmaak in het voorjaar. Het was een van de zwaarste periodes voor een huisvrouw. De kolenkachel ging naar zolder en het hele huis werd uitgemest. Er werd gepoetst, geschrobd, geboend en geolied. Kasten werden leeggehaald en van binnen schoongemaakt, lopers en kleden opgenomen en geklopt. Gordijnen en vitrages afgehaald en gereinigd. Dit was ook de tijd om opnieuw te witten en te behangen. Als alles achter de rug was kon moeder in de zon gaan zitten uitrusten om nieuwe krachten op te doen.

Datum: 20 maart 1957

Amsterdam

Fotograaf: Ben van Meerendonk (1913-2008)

Model: Vera Hemelrijk-Cooper

Frida Kahlo en Trotski

Frida Kahlo had een korte affaire met Trotski. Na negen jaar ballingschap vond de Russische revolutionair in januari 1937 asiel in Mexico, dankzij de hulp van Diego Rivera. Trotski woonde met zijn vrouw in het huis van Kahlo. Ze is al teruggekeerd tot het stalinisme als Trotski in 1940 vermoord wordt, ze wordt zelfs kort aangehouden op verdenking van medeplichtigheid aan de moord.

Zelfportret (opgedragen aan Leon Trotski)
Jaar: 1937
Frida Kahlo (1907-1954)
National Museum of Women in the Arts, Washington

Ouwe heks

We geloven niet meer in heksen, maar dat is niet altijd zo geweest. Van hekserij beschuldigde vrouwen waren meestal oud, arm en alleenstaand. Nog steeds is het een normaal scheldwoord voor vrouwen op leeftijd. Ouwe heks. De eerste keer dat het je gebeurt schrik je ervan. In je eigen beleving blijf je altijd 35, heb ik weleens horen zeggen. Dan kan de confrontatie met het woord heks hard aankomen.

Nachtmerrie; heksen en oude vrouwen
Datum: ca. 1819-1823
Francisco Goya (1746-1828)
The Metropolitan Museum of Art

Geluk in tuniekpak

Vanaf begin jaren '70 werd de damespantalon definitief een populair mode-artikel. In reactie op de mini-jurk kwam in 1968 een langere mode, midi (halflang) en maxi (lang), het modebeeld raakte wat verward en als oplossing kwamen er combinaties met pantalon. Het broekpak van Yves St. Laurent, de jumpsuit en het tuniekpak, een broek met een mini-jurk erboven.

Helen Shapiro draagt in het filmpje een pak dat het midden houdt tussen een broek- en een tuniekpak. Het is een nogal slechtzittend pak en hoewel we in die jaren het woord cameltoe nog niet kenden, bestond het fenomeen wel degelijk. Maar wie terugwandelt naar het geluk maalt daar niet om.

Walkin' Back to Happiness
Oorspronkelijk uitgebracht in 1961
Helen Shapiro (*1946)

Maandag wasdag

Jonge vrouw aan het werk tussen waslijnen met lakens en kousen.

Newport, Rhode Island.
Datum: 1902
Gertrude Kasebier

Secretaresse in bont

Als je piano kunt spelen, kun je ook typen. Secretaressedag wordt door onaardige grappenmakers weleens gereduceerd tot typistedag, maar een goede secretaresse is de rechterhand van haar opdrachtgever en zorgt achter de schermen voor een geoliede afhandeling van ontelbare zaken. Ik ben volslagen ongeschikt voor die functie, maar maakte dankbaar gebruik van de talenten van Roos, onvolprezen secretaresse, die alles aanpakte, overal op afstapte en als volleerd jongleur ontelbare ballen tegelijk in de lucht wist te houden.

Amelita Galli-Curci
Datum: jaren tien of twintig vorige eeuw
Medium: Glazen negatief (gebroken)
George Grantham Bain Collection, Library of Congress

Op naar de meubelboulevard!

Catharina de Grote bezoekt de meubelboulevard.


Doe mij het huisaltaar met de buste! En! En! En! En!

En het tafeltje met de stramme soldaatjes!
Stramme soldaatjes?

Ze blijft maar doorgaan, hoe kunnen we haar stoppen!?

Catherina de Grote bezat een erotisch kabinet met meubelen die niets aan de verbeelding overlieten. Veel is er echter niet van bewaard gebleven, wat juist weer ruimte laat voor verbeelding.

Karikaturen door James Gillray (1757-1815)
Portret 1783 door Dmitry Grigorievich Levitzky (1735-1822)
Tafel door onbekend.

Paasbest II

Kerkgangers gefotografeerd bij het uitgaan van de stampvolle kerk van de Abessijnse Baptistengemeente in Harlem. Deze meisjes hebben zich van top tot teen in het nieuw gestoken voor de gelegenheid.

Paaszondag in Harlem
26 april 1943
Weegee (1899-1968)
The Metropolitan Museum of Art

Paasbest I

Flaneren door Harlem op je Paasbest.

Paaszondag in Harlem, jaren '50
Henri Cartier-Bresson (1908–2004)
The Metropolitan Museum of Art

Het gebroken ei

Gebroken ei
Frans van Mieris de Oudere (1635-1681)
Datum: tweede helft 17e eeuw
Hermitage, Sint-Petersburg

De gebroken eieren symboliseren het verlies van de maagdelijkheid. Het jongetje dat een van de eieren probeert te herstellen vertegenwoordigt de onschuld van de kindertijd.

Gebroken eieren
(geïnspireerd op Van Mieris)
Datum: 1756
Jean-Baptiste Greuze (1725–1805)
The Metropolitan Museum of Art

Pietà II

Pietà van Michelangelo in de Sint-Pieter te Rome.

Pietà
Datum: 1499
Michelangelo (1475-1564)
Sint-Pietersbasiliek, Rome

Pietà

Pietà
Datum ca. 1400
Herkomst Bohemen
The Cloisters

Op de drempel van de 20e eeuw

Een compleet fietspak stelde vrouwen in staat op stap te gaan op een fiets die sterk leek op de herenfiets. Het fietspak was een gekleed pak, dat tevens voldoende beweegruimte liet voor een sportief uitje. Hier zien we een westerse dame die zich in het openbaar vertoont in iets anders dan een jurk of rok. De 19e eeuw was nu bijna voorbij, de twintigste kon beginnen.

Datum: 1897

Narrenpak

Ontwerp voor een theaterkostuum
voor een vrouwelijke nar
Datum ca. 1880-1914
Door C. Wilhelm (1858-1925)

Jane the Fool

Jane de vrouwelijke nar kwam aan het hof van Henry VIII, waarschijnlijk al 1535 in het hofhouding van zijn tweede vrouw Anna Boleyn (1507-1536), vanaf 1537 als nar van zijn dochter Mary Tudor (1516-1558). Ze werd doorgegeven van het ene familielid naar het andere en verbleef van 1543 enige tijd in de hofhouding van Catharine Parr (1512-1548), maar kwam terug in de hofhouding van Mary Tudor toen die koningin werd in 1553. Jane leefde nog toen Elizabeth I in 1558 koningin van Engeland werd, maar verdwijnt dan uit de boeken.

Jane the Fool was het type nar dat doorging voor "onschuldig", daarbij had ze ook lichamelijke gebreken. Simpel als ze was had ze een eigen oppasser die voor haar zorgde. Ze droeg mooie gewaden, met daaronder clownsschoenen en ging regelmatig naar de barbier die haar hoofd kaalschoor voor 4 stuivers per keer.

De dame op de afbeelding is Jane, al is niet iedereen het daarover eens. De afbeelding is de zijkant van een groter doek met een portret van Henry VIII en zijn gezin op Hampton Court. Aan het andere uiteinde van het doek staat Will Somers, een belangrijke mannelijke nar aan het hof van Henry VIII, die nauw samenwerkte met Jane the Fool.

Gezin van Henry VIII
Tezamen het Hampton Court Paleis
Datum: ongeveer 1545
Onbekende kunstenaar
Van links naar rechts: Jane the Fool,
Lady Mary, Prince Edward, Henry VIII,
Jane Seymour, Lady Elizabeth en uiterst rechts Will Somers

Mademoiselle Harlequine

Mevrouw Harlekijn

1 april

Arlecchino en Colombina

Commedia dell'arte
Datum: 18e eeuw
Giovanni Domenico Ferretti (1692-1768)

De trendsetter

Topless-mode gaat terug tot in de vijftiende eeuw. Hier zien we Agnès Sorel - de openlijk erkende minnares van de Franse koning Karel de VII - tweemaal afgebeeld, eenmaal als haarzelf en eenmaal als Madonna. Zij was met haar ontblote borst een trendsetter aan het hof en vele dames van stand volgden haar voorbeeld.

Door de eeuwen heen is het lichaam op verschillende manieren geseksualiseerd en gedeseksualiseerd. In het Europa van de renaissance tot in de negentiende eeuw was het tonen van ontblote borsten algemener aanvaard dan tegenwoordig. Onbedekte benen, enkels en schouders waren juist nogal shockerend, omdat dit meer aan mannelijke seksualiteit deed denken. Aristocratische vrouwen zoogden hun kinderen niet zelf, dat lieten ze over aan een min, zo bleven hun eigen borsten mooi. Stevige borsten konden zo zelfs een statussymbool zijn, een teken van rijkdom, sociale positie en natuurlijk, van schoonheid.

De topless mode kende een aantal comebacks in de 17e, 18e en 19e eeuw inclusief het Victoriaanse tijdperk en bleef niet beperkt tot de upper ten. Zoals Brigitte Bardot, de koningin van het witte doek eind jaren zestig van de vorige eeuw in Saint-Tropez het voorbeeld gaf voor topless zonnen en zwemmen, zo werd het voorbeeld van koninginnen en koninklijke maîtresses gevolgd door de lagere klassen.

I. Agnès Sorel (1422-1450)

Jean Fouquet (1420 -1480)

II. Madonna met kind
Datum circa 1450

Jean Fouquet

Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, Antwerpen

Koninginnenmode II

Rechts zien we koningin Maria II van Engeland (1662-1694), echtgenote van Willem III van Oranje, afgebeeld bij een ballade uit de verzameling van Pepys. Zo zag het volk haar, dat was de mode. En voor wie nog twijfelt, haar borsten zijn onbedekt. Ze wordt een 'Vertuous Wife in all her ways' genoemd, een deugdzame vrouw in alle opzichten.

English Broadside Ballad Archive

Koninginnenmode I

Hier hebben we koningin Henriëtta Maria van Frankrijk, echtgenote van Karel I van Engeland, ze is op haar fraaist uitgedost. Architect Inigo Jones (1573-1652) ontwierp een kostuum voor haar om te dragen tijdens een maskerspel. Het kostuum onthulde volledig haar beide majesteitelijke borsten.

Miniatuur van Henriëtte Maria van Frankrijk (1609-1669)

Datum 1630-1645

John Hoskins (-1664)

Naar een origineel door Anthony van Dyck (1599-1641)

Rijksmuseum Amsterdam

Op z'n zondags

Dit is een 17e eeuwse Britse houtsnede. Zo prijkten een eeuw of vier geleden honderden prenten op goedkope afdrukken van ballades uit die tijd. De afgebeelde dame is keurig netjes gekleed, maar het kan ons niet ontgaan dat ze topless is. Een jaar of veertig geleden trokken sommige dames schoorvoetend het topje van hun bikini uit, maar dan alleen aan de Côte d'Azur. Het was even wennen. Zo ook het 17e eeuwse bloot.

Topless?

Soms zie je voorstellingen van dames in jurken van een model waarbij je je achter de oren krabbelt, was dit schilderlijke vrijheid, of een gangbaar jurkje en wie, o wie, droeg er toch zoiets? En dan nog wel bij het beoefenen van de edele hengelsport? Vragen, vragen, ik ben maar eens wat rond gaan kijken om het uit te vissen. Of ik ook antwoorden heb gevonden, daarover later meer.

Deugdzaam bloot

Het zeventiende eeuwse vriendenboek van Michael van Meer verrast ons met een beeld van de Deugd. De hedendaagse kijker zal zich met mij afvragen waarom de Deugd niet zo deugdzaam gekleed gaat als je zou verwachten. Hoe keken vrienden en tijdgenoten van Van Meer daar tegenaan, deugt ze wel?

Michael van Meer (1590-1653)

Album amicorum of vriendenboek

Edinburgh University Library

Garnaaltjes te koop

Het schilderij was er eerst, later kwam de gravure, ruim na de dood van de schilder. Hoe deugdzaam is het niet garnalen te verkopen, toch blijf ik me verbazen over het doorpiepend bloot. Meisje, mijmer ik, meisje, wie let er nog op je garnalen als je iets anders in de aanbieding hebt.

The Shrimp Girl (het garnalenmeisje)

Datum ca. 1740

William Hogarth (1697-1764)

National Gallery, London

Shrimps!

Datum 1782

Gravure van Francesco Bartolozzi (1727-1815)

en nog iets

Brigitte Bardot III

Ach en nu ik toch bezig ben, voor sommige mannen was BB echt te veel van het goede. Mooie vrouwen schijnen angst in te boezemen. Daarom heet dat ook zó en niet anders. In te boezemen. Lafaards.

Brigitte Bardot II

Bij Brigitte denk ik nimmer aan een boek. Ook niet aan zeehondjes. Toch is ze allesbehalve stil blijven staan.

Brigitte Bardot I

Brigitte Bardot Bardot, na één week saxlessen klinkt het niet zó maar zó:

Voorlezen

Toen er nog geen televisie was lazen we weleens een boek. Als je geluk had dan had je de keus uit een hele bibliotheek, maar misschien kocht je man af en toe een boek en als hij het dan uithad, las jij het. Dat was geen kwestie van schikken, een boek was luxe, altijd.

Vanaf 1905 had je de Wereldbibliotheek, een uitgavenreeks van de Maatschappij voor Goede en Goedkoope Lectuur. Ontwikkelde lezers met een smalle beurs konden zich erop abonneren, de postbode bezorgde literaire klassieken en belangrijke internationale auteurs.

Het eerste boek van de Wereldbibliotheek was De Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart van Betje Wolff en Aagje Deken, een klassieker uit 1782. Kijk ze ontspannen genieten van hun boek, lezer en luisteraar. Zie je de band tussen die twee? De een die haar mooiste voorleesstem kiest, niet te gedragen, niet te lichtvoetig, de ander die ademloos luistert. Samen met een verhaal, weet je nog?

Intussen aan de andere kant van het Kanaal

Als kersvers blogger volg ik natuurlijk andere blogs, je vindt er een paar in de rechterkantlijn.
De blog van Rupert Mallin volg ik trouw. Er is altijd veel te zien en mocht je toch uitgekeken raken, dan kun je terecht op zijn andere sites. De waardering blijkt wederzijds en hij schreef een aardige bespreking van mijn blog, waar ik helemaal verlegen van word.

Gravelot (1699-1773)
Ontwerp voor een scene in
"L'Amoureux de quinze ans, ou la Double-Fête...",
van Laujon
Datum ca. 1771
Metropolitan Museum of Art

Christine de Pizan (ca. 1364 - ca. 1430)

Christine de Pizan verloor al jong haar echtgenoot en bleef achter met twee kinderen. Ze ging schrijven om in haar levensonderhoud te voorzien, een opmerkelijk besluit voor die tijd. Ze is daarmee waarschijnlijk de eerste Europese vrouw die een inkomen verwierf met schrijven.

Ze was goed opgeleid een verkeerde in hofkringen waardoor ze opdrachten kreeg van hooggeplaatste personen. Daarnaast schreef ze over vrouwen en hun lot, wat haar in de 20e eeuw het predikaat van protofeminist opleverde.

Zedig lezen

De dichteres Laura Battiferri was voorstander van de jezuïtische contrareformatie, ze gold als streng katholiek. Op dit portret uit ca. 1555-1560 is ze op maniëristische wijze afgebeeld door Agnolo Bronzino, langgerekt en buiten proportie, maar zeer stijlvol (maniera = stijl). Bij nadere beschouwing blijkt het schilderij een zedenlesje voor de toeschouwer.

De vingers van haar linkerhand wijzen in het opengeslagen boek een regel uit Petrarca's sonnetten voor Laura aan. De Laura van Petrarca is een ongenaakbare, onbereikbare en kuise schoonheid. Zijn liefde voor haar kon slechts op afstand bestaan.

En Laura Battiferri? Die had in ieder geval een uitgesproken mening. Ze trouwde in 1550 met architect en beeldhouwer Bartolomeo Ammanati (1511-1592), die later in zijn leven een religieuze crisis doormaakte, beïnvloed door de nieuwe vroomheid van de contrareformatie. Hij kreeg spijt van het naakt in zijn vroegere beeldhouwwerk en schonk al zijn bezittingen aan de jezuïeten.

Agnolo Bronzino (1503-1572)

Datum 1555
Florence, Palazzo Vecchio

Verder lezen over Laura Battiferri

Zondige zondag

Als je fouten had gemaakt in het leven, kon je je dan 'schoon' lezen? Boete doende Maria Magdalena, maar dan wel boete met boek.

Met dank aan Max Dohle, voor de plaat en voor de inspiratie.

Lezende Maria Magdalena (ca. 1525)

Ambrosius Benson (ca. 1495-1550)

The National Gallery, London

Meisje met boek (1934)

Helemaal in je eigen wereld verzonken, meegevoerd op de woordenstroom van je boek.

Pablo Picasso (1881-1973)

Duifje

Duifje heeft er schijt aan.

Boekenwurm zoekt blauwkous

Lezen moet je leren. Na het ABC komt het plezier. Ook plezier in lezen kun je leren. Lekker lezen, jong en oud. Oost en west.

Dames op jacht

Je gaat dus gezellig een dagje uit in je 15e eeuwse jachtkostuum.

Maar wat deed je nou zoal de hele dag als gejurkte vrouw op jacht,

je dood vervelen?

Harde meisjes

Sovjetpropaganda voor borstverzorging. Het opschrift luidt: "Verzorg je je borsten wel goed? Was je tepels elke dag met koud water!" Brrr, harde meisjes die Sovjets.

De favoriete dochter

Marion Lenbach in ridderuitrusting (1902)

Franz von Lenbach (1836-1904) hield zeer veel van zijn oudste dochter Marion (1892-1947) en schilderde haar keer op keer, als baby, jong meisje, met schattige jurkjes en golvende lokken. Hier in harnas. Soms is de favoriete dochter een zoon.
Städtische Galerie im Lenbachhaus und Kunstbau, München